Wstęp
Zamykając niniejszym tomem historię wydawania dzieła: Flora Polska - Rośliny Naczyniowe Polski i Ziem Ościennych (w 2. wydaniu pod zmienionym tytułem: Flora Polski - Rośliny Naczyniowe; w dalszym ciągu tekstu skrócone określenie "Flora" używane jest na określenie obu tytułów) warto przypomnieć pokrótce dzieje całego przedsięwzięcia. Tło historyczne, na jakim doszło do rozpoczęcia wydawania Flory zarysował Władysław Szafer [fot.] we wstępie do jej pierwszego tomu, który ukazał się w roku 1919. Niewiele nowego potrafimy dziś dodać do podanych wówczas informacji, przytaczamy więc poniżej ów zarys in extenso (z zachowaniem pisowni oryginalnej). Uzupełniamy go jedynie fotografiami inicjatorów powstania Flory oraz próbnymi wydrukami wzorcowych opracowań rodzajów Ribes i Utricularia autorstwa E. Janczewskiego i F. Kamieńskiego.

Geneza
Na przełomie ubiegłego i obecnego stulecia, gdy ostatecznie krystalizowała się myśl napisania Flory, nie istniało żadne dzieło florystyczno-opisowe, które obejmowałoby całość ziem Polski. Istniały jedynie mniej lub bardziej aktualne wówczas flory regionalne, jak dwutomowa Flora Polski Jakuba Wagi (1847, 1848), która niezależnie od swego tytułu odnosiła się jedynie do ówczesnego Królestwa Kongresowego. Ograniczone terytorialnie były również flory litewskie J. E. Giliberta (Flora Lithuanica inchoata... 1781-82) i J. Jundziłła (Opisanie roślin na Litwie, na Wołyniu, Podolu i Ukrainie dziko rosnących... 1830) oraz odnoszące się do byłego zaboru pruskiego niemieckie flory J. Abromeita (Flora von Ost - und Westpreussen 1898, 1903) czy P. Aschersona i P. Graebnera (Flora des nordostdeutschen Flachlandes... 1898-99, Synopsis der mitteleuropäischen Flora od 1896). W Galicji rolę flory spełniał Conspectus Florae Galiciae Criticus H. Zapałowicza (1904-1914).
"[...] W. Besser, znakomity znawca i zasłużony badacz flory wschodnich i południowo wschodnich krain ziem polskich, zamierzał na początku XIX w. opracować florę całej Polski (1822). Po nim przez wiek cały myśl ta nie opuszczała polskich botaników. Niestety wypadki polityczne, podział kraju na zabory, więzy krępujące ciągle swobodny rozwój nauk przyrodniczych w Polsce nie pozwalały urzeczywistnić tych zamiarów; do ich realizacji postanowiła przystąpić dopiero Komisja Fizjograficzna Akademji Umiejętności w r. 1900. Zobowiązano wówczas do napisania Flory Franciszka Błońskiego [fot.], który przez szereg lat zgromadził wielkie zbiory zielnikowe i źródła literackie. Niestety inne zajęcia nie pozwoliły Błońskiemu wywiązać się z podjętego zadania. W r. 1905 redakcję zamierzonego wydawnictwa przejął Franciszek Kamieński [fot.] w Odessie, zasłużony badacz flory krajowej i monograf rodziny Lentibulariaceae. Wypracowano wówczas dwa wzory próbne dla Flory, a mianowicie Edward Janczewski [fot.] opracował rodzaj Ribes [fot.], F. Kamieński zaś rodzaj Utricularia [fot.]. Spółopracownictwa we "Florze" podjął się wtedy Józef Paczoski [fot.] i przyrzekł przerobić dla niej swój w r. 1905 Akademji Umiejętności przedstawiony rękopis p.t. "Fragment flory polskiej", obejmujący kilka rodzin roślin wolnopłatkowych. Rozpoczęta w ten sposób ponownie praca rychło znów utknęła, napotykając na wiele trudności. Zrezygnowano więc na razie z wydania wyczerpującego dzieła opisowego i postanowiono poprzestać na opracowaniu Flory polskiej w szczuplejszym zakresie, w którejby obok opisów gatunków umieszczone były tylko najważniejsze odmiany. Dla tak pojętej "Flory" trzeba było znaleźć innego redaktora. Podjął się tego zadania w r. 1908 Marjan Raciborski [fot.] , który ówcześnie był profesorem botaniki na Lwowskim Uniwersytecie. Z właściwą sobie energją zorganizował on zbiorową pracę, wciągając początkowo do niej swoich uczniów lwowskich, a potem także uczniów krakowskich, zwłaszcza zaś rokującego świetne nadzieje ostatniego swego asystenta A. J. Żmudę [fot.] .
Od roku 1909 do 1914 sam M. Raciborski przygotował rękopisy paprotników i kilku rodzin roślin jednoliściennych, z dwuliściennych zaś rodzinę Umbelliferae, jego zaś uczniowie, pracując częścią w kraju, częścią w zielnikach zagranicznych, uzupełniali materjał opisowy do zamierzonego tomu pierwszego i rozpoczęli pracę nad materjałem tomu drugiego (rośliny wolnopłatkowe), A. J. Żmuda zaś przygotował sporo rękopisów przeznaczonych do tomu trzeciego i ostatniego, t. j. do roślin zrosłopłatkowych. W ten sposób w ciągu lat pięciu, dzięki staraniom M. Raciborskiego, dokonano pracy, przez którą wydanie drukiem "Flory Polskiej" chociaż nieco skromniejszej, aniżeli była w pierwotnym planie Akademji, stało się zadaniem bliskiem urzeczywistnienia.
Wojna nie przerwała toku zorganizowanej przez M. Raciborskiego pracy, choć ją mocno ograniczyła. Wielu spółpracowników wyrwała ona z otoczenia naukowego i rzuciła w wir wypadków, które niestety nie wszystkim było dane przeżyć. W r. 1916 zginął w polu najpilniejszy spółpracownik "Flory" A. J. Żmuda, w czasie wojny zmarli: W. Rothert, E. Janczewski, L. Nowakowski, a inni okolicznościami zmuszeni zostali do porzucenia pracy. Dnia 15-go marca 1917-go roku zmarł wreszcie sam Prof. M. Raciborski, pozostawiając po sobie szeroko zakreślony plan całego dzieła, liczne luźne, częścią prawie gotowe do druku, częścią niewykończone rękopisy, oraz uszczuploną garstkę uczniów, na których barkach spoczął teraz ciężar doprowadzenia do końca zamierzonego wydawnictwa.
Podpisany [W. Szafer] podjął się w jesieni 1917 roku dalszej pracy redakcyjnej nad "Florą polską". Działając w myśl wskazówek i znanych mu intencji zmarłego Profesora, przystąpił do zorganizowania dalszej pracy opisowej, wciągając do niej nowych spółpracowników z szeregu najmłodszych uczniów M. Raciborskiego, oraz z pośród innych polskich florystów. Po uzupełnieniu rękopisów do tomu I-go przystąpić należało do właściwej pracy redaktorskiej. Trzeba było uzupełnić i powiązać w system materjał opisowy, przyczem należało wszystkie rękopisy dostosować do przyjętego zasadniczego, wspólnego schematu. Należało także opracować geograficzne rozmieszczenie gatunków, co z powodu ogromnego rozproszenia i niekrytyczności naszej literatury okazało się zadaniem niełatwem, a wreszcie postarać się o zilustrowanie tomu. Wykonania wszystkich rycin podjął się St. Kulczyński i wykonał je w Instytucie botanicznym Uniwersytetu Krakowskiego oryginalnie, lub według dobrych wzorów z innych dzieł opisowych. Część rysunków do traw przerysowano ze szkiców ołówkowych pozostawionych przez zmarłego profesora szkoły czernichowskiej L. Nowakowskiego, który przez długi szereg lat zajmował się badaniem traw polskich i zamierzał opracować monograficznie tę grupę roślin krajowych. Przez umieszczenie rycin L. Nowakowskiego uratowano dla nauki przynajmniej część jego mozolnej pracy.
Pomijając szczególnie trudne i krytyczne rodzaje, dla których szukać trzeba było zbiorów porównawczych za granicą, tekst pierwszego tomu "Flory" został opracowany na podstawie zielnika Komisji Fizjograficznej Akademji Umiejętności, w którym przez lat kilkadziesiąt gromadzono planowo zbiory roślin krajowych, zwłaszcza z ziem byłego zaboru austryjackiego. Cennem uzupełnieniem tych zbiorów były krajowe zielniki Instytutów botanicznych Uniwersytetów w Krakowie i Lwowie.
Taka jest krótka historja powstania dzieła, którego pierwszy tom [fot.] obecnie spółeczeństwu oddajemy. Praca nad dalszemi dwoma tomami postępuje naprzód i mamy nadzieję, że będzie można oddać je do druku w ciągu najbliższych paru lat."(Szafer 1919)

Ogólny kształt Flory
Charakterem swoim Flora nie odbiegała zasadniczo od podobnego typu flor opisowych wydawanych w innych krajach. Podstawowy jej zrąb stanowiły od początku opisy morfologiczne poszczególnych gatunków wraz z informacjami o ich zmienności, zasięgu ogólnym, występowaniu w Polsce, rozmieszczeniu pionowym i zajmowanych siedliskach oraz przynależności do określonych fitocenoz. Z biegiem czasu charakterystykę taksonów zaczęto stopniowo uzupełniać o: liczbę chromosomów (po raz pierwszy J. Walas dla rodzaju Malva w t. VIII, później niektórzy autorzy t.t. X i XI, następnie już rutynowo), dane o występowaniu w stanie kopalnym (poczynając od pojedynczych gatunków w t. VIII, od t. IX częściej) oraz dane fitocenotyczne operujące jednostkami klasyfikacji Braun-Blanqueta (począwszy od Saxifraga stellaris w t. VII, poprzez nieliczne przypadki w następnym, od t. IX coraz konsekwentniej). Rozpoczęcie wydawania Flory stało się okazją tylko częściowo wykorzystaną do uporządkowania terminologii i nomenklatury botanicznej, o czym wspomina W. Szafer. W tomie pierwszym zamieszczono opisy paprotników oraz roślin nagozalążkowych i jednoliściennych, których ujęcie oparto na systemie Wettsteina. W kolejnych tomach omówiono rodziny wolnopłatkowych (Choripetalae) a następnie zrosłopłatkowych (Sympetalae). Za geograficzny zakres Flory przyjęto początkowo obszar Polski w ujęciu historycznym sprzed rozbiorów z dołączeniem Górnego Śląska. Za "Ziemie Ościenne", wzmiankowane w podtytule Flory, uznano Bessarabię, Karpaty Bukowińskie, Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie oraz Prusy Książęce. Po wojnie część z tych terenów weszła w skład naszego kraju, zaś do kategorii "Ziem Ościennych" przesunęły się obszary wschodnie II Rzeczypospolitej.
Na osobną uwagę zasługują oryginalne ryciny, których maniera zmieniała się nieco. Do tomu pierwszego [fot.], jak wspomniano wyżej, wykonał je Stanisław Kulczyński i, w postaci szkiców, L. Nowakowski. Do dalszych tomów wiele rycin wykonywali sami autorzy (np. B. Pawłowski, M. Sychowa) i ich współpracownicy. Przez ponad dwadzieścia pięć lat (od roku 1960) ryciny do Flory wykonywała stała rysowniczka mgr A. Pałkowa.
Pierwszy tom ukazał się pod redakcją Mariana Raciborskiego i Władysława Szafera. Późniejsze osiem tomów w latach 1921-1960 ukazało się pod redakcją W. Szafera i B. Pawłowskiego [fot.] . Tomy X i XI (1963-1967) redagował B. Pawłowski. Tomy XII i XIII (1971-1972) redagowali B. Pawłowski i A Jasiewicz, a ostatnie cztery (1980-1992) sam A. Jasiewicz [fot.]. Podobnie jak redaktorzy, tak i większość spośród 51 autorów Flory związana była z ośrodkiem krakowskim. W opracowaniach uczestniczyli także botanicy z ośrodków: poznańskiego, wrocławskiego, warszawskiego i katowickiego. Pełny wykaz autorów i taksonów opracowanych przez nich do poszczególnych tomów umieszczono przed łacińskim indeksem taksonów.
Poszczególne tomy w formacie B5 mają bardzo zróżnicowaną objętość wahającą się od 50 do 430 stron (średnio 260). Czternaście tomów pierwszego wydania i trzy tomy wydania drugiego liczą łącznie blisko 4 500 stron. Ukazywały się one nieregularnie, średnio co 4 lata, przy czym najkrótsze, bo tylko jednoroczne okresy dzieliły od siebie wydanie tomów VIII i IX oraz XII i XIII; najdłuższe, ośmioletnie zaś - VI i VII oraz XIII i XIV.
Wydawcą pierwszego tomu była Akademia Umiejętności w Krakowie, skład wykonano w wydawnictwie G. Gebethner i sp. w Krakowie oraz Gebethner i Wolff w Warszawie, zaś druk w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego. Większość tomów powojennych, w latach 1947- 1987, wydano w Państwowym Wydawnictwie Naukowym. Dwa ostatnie (t. III wydania 2. i niniejszy) ukazały się nakładem Działu Wydawnictw Instytutu Botaniki PAN w Krakowie.

Zbigniew Mirek